مزاج شناسی چیست

طیرانی

دانش شناخت مزاج، از مباحث مهم و بنیادین در طب سنتی ایرانی و حتی بسیاری از تمدن‌های بشتری است که هنوز بسیاری از بیماری‌ها و اختلالات بر مبنای آن تشخیص و درمان می‌شوند. مفهوم مزاج یکی از مفاهیم کلیدی است که از یک سوی در پزشکی و طبیعیات قدیم و از سوی دیگر در مباحث فلسفی به ویژه در حوزه نفس شناسی، نقش مهمی را ایفا می‌کرده است. از نظر قدما، مزاج کیفیتی است که در اثر واکنشِ میان عناصر اربعه جسم حاصل شده است. امروزه نیز شناخت طبع و مزاج یکی از راه‌های شناخت ویژگی‌های جسمی و روحی خود و دیگران است. مزاج شناسی به ما کمک می‌کند بتوانیم نحوه‌ی تغذیه، ورزش و نوع پوشش خود را انتخاب کنیم.اعتقاد به مزاج (temperament) از دیرباز میان طبیبان از یک سوی و فلاسفه و متکلمان از سوی دیگر رایج بوده است. سقراط حکیم بزرگ یونانی همة خوراکی‌ها را در چهار دستة گرم، سرد، خشک، و‌تر دسته بندی کرد و معتقد بود که سلامتی حاصلِ حفظ تعادل در این چهار دسته است. بعد از او دیگر حکیم یونانی، جالینوس نظریات او را تنظیم و نظریة اخلاط اربعه را عرضه کرد.قرن‌ها بعد، ابن سینا دانشمند بزرگ ایرانی، یافته‌های حکیمان قدیم در این زمینه را نظم بخشید و به همراه نظریات و یافته‌های خود در کتابی به نام «قانون» بیان کرد. او در این کتاب نُه نوع مزاج را برای آدمیان در نظر گرفته است که عبارت اند از سرد، گرم، تر، خشک (مزاج‌های مفرد)، سرد و تر، سرد و خشک، گرم و تر، گرم و خشک (مزاج‌های مرکب)، و مزاج معتدل.

مزاج در طب سنتی

قدما معتقد بودند که مزاج معتدل حقیقی به طور مطلق وجود ندارد و هرکس کم و بیش، گرفتار غلبة یکی از این مزاج هاست؛ بنابراین مزاج کاملاً معتدل و مزاج‌های مفرد که در آن‌ها دو طبیعت، کاملاً با هم در تعادل اند به ندرت یافت می‌شود و مزاج‌های رایج همان مزاج‌های مرکب اند که شامل مزاج صفراوی (Choleric) یا گرم و خشک، دَمَوی (Sanguine) یا گرم و تر، بلغمی (Phlegmatic) یا سرد و‌تر یا سودایی (Melancholic) یا سرد و خشک می‌شوند. بر این اساس، می‌توان افراد را در دو دستة کلی سردمزاج (که شامل مزاج‌های سرد، سرد و تر، و سرد و خشک می‌شود) و گرم مزاج (که شامل مزاج‌های گرم، گرم و تر، و گرم و خشک می‌شود) دسته بندی کرد.

طیرانی

طیرانی

عناصر چهارگانه ی بدن انسان

بدن انسان از ترکیب عناصر اربعه (آب، هوا، خاک، آتش) ساخته می‌شود، ولی با اخلاط اربعه اداره (رشد و نمو) می‌شود و به تناسب فقدان یا وجدان هرکدام از این مواد، بدن انسان ویژگی خاصی را از خود بروز خواهد داد. درصورتی که میزان و نسبت این مواد در بدن متناسب باشد، مزاج معتدل خواهد بود. ولی اگر هرکدام از این مواد از حد مزاج معتدل فراتر رود، فرد دارای آن مزاج خاص خواهد شد. مثلاً، اگر مقدار صفرای موجود در بدن فرد به نسبت میزانِ صفرای موجود در بدن فرد دارای مزاج معتدل بیشتر باشد، فرد مورد نظر دارای مزاج صفراوی خواهد شد و به همین ترتیب بقیة مزاج‌ها نیز از این قانون تبعیت می‌کنند. بدین ترتیب از برایند اخلاط چهارگانه در بدن آدمی، مزاج‌های متفاوتی پدید می‌آید (چهار مزاج مفرد و چهار مزاج مرکب و یک مزاج معتدل) که هرکدام از درجاتی متفاوت از گرمی، سردی، خشکی و تری بهره‌مند هستند و باعث ایجاد تفاوت هایی، حتی در ویژگی‌های ظاهری افراد، می‌گردند. پس بدین ترتیب انواع مزاج‌ها را می‌توان به شکل ساده و به صورت ذیل تعیین کرد.

شناخت عناصر بدن

عناصر چهارگانه (ارکان اربعه)، شامل آب، باد، خاک و آتش هستند. از واکنش این چهار عنصر دو نتیجه حاصل می‌شود: ۱. مزاج معتدل. ۲. مزاج نامعتدل همچنین گرمی، سردی، تری و خشکی مزاج حاصل قوای اولیه عناصر است. ۱. مزاج گرم (آتش). ۲. مزاج سرد (خاک). ۳. مزاج‌تر (آب). ۴. مزاج خشک (باد). از تأثیر ارکان چهار گانه بر هم به ترتیب زیر مزاج‌های مختلف ایجاد می‌شود: ۱. گرم و خشک (آتش) گرم و‌تر (هوا) = گرم (خشکی و تری یکدیگر را خنثی می‌کنند) ۲. گرم و خشک (آتش) سرد و‌تر (آب) = معتدل (گرمی و سردی خشکی و تری یکدیگر را خنثی می‌کنند) ۳. گرم‌تر (هوا) سرد و‌تر (آب) =‌تر (گرمی و سردی یکدیگر را خنثی می‌کنند) ۴. گرم و‌تر (هوا) سرد و خشک (خاک) = معتدل ۵. سرد و‌تر (آب) سرد و خشک (خاک) = سرد ۶. گرم و خشک (آتش) سرد و خشک (خاک) = خشک

طیرانی